Zaburzenia osobowości to temat, wokół którego narosło wiele mitów i nieporozumień. Często kojarzone są z „trudnym charakterem” lub konkretnymi etykietami, takimi jak osobowość borderline czy narcystyczna. Tymczasem współczesna psychologia i psychiatria patrzą na zaburzenia osobowości nieco inaczej niż jeszcze kilka lat temu. Zmiana ta wynika z wprowadzenia nowej klasyfikacji ICD-11, która odchodzi od sztywnego przypisywania osób do określonych typów osobowości i większy nacisk kładzie na indywidualny sposób funkcjonowania oraz nasilenie trudności, z jakimi mierzy się dana osoba.
Osobowość kształtuje sposób, w jaki myślimy, odczuwamy, postrzegamy siebie i innych oraz reagujemy na różne sytuacje życiowe. Każdy człowiek ma indywidualne cechy charakteru i własny styl funkcjonowania. Zdarza się jednak, że utrwalone wzorce myślenia, przeżywania emocji i zachowania stają się na tyle sztywne i nasilone, że utrudniają codzienne życie. W takich przypadkach możemy mówić o zaburzeniach osobowości.
Zaburzenia osobowości to grupa zaburzeń psychicznych, w których utrwalone wzorce myślenia, odczuwania i zachowania znacząco odbiegają od norm obowiązujących w danym środowisku kulturowym. Wpływają one na funkcjonowanie w życiu osobistym, społecznym i zawodowym oraz mogą powodować trudności w budowaniu i utrzymywaniu relacji. Nie są tym samym co „trudny charakter” czy pojedyncze cechy osobowości. Są to trwałe wzorce funkcjonowania, które często powodują cierpienie zarówno u osoby nimi dotkniętej, jak i jej otoczenia.
Obecnie obowiązująca klasyfikacja ICD-11 zmieniła sposób rozumienia zaburzeń osobowości. W przeciwieństwie do wcześniejszej klasyfikacji ICD-10, nie koncentruje się ona przede wszystkim na przypisywaniu osoby do jednego konkretnego typu osobowości. Zamiast tego ocenia się przede wszystkim stopień nasilenia zaburzenia osobowości (łagodny, umiarkowany lub ciężki) oraz opisuje dominujące cechy osobowości, takie jak negatywna emocjonalność, wycofanie, dyssocjalność, odhamowanie czy anankastyczność. Dzięki temu diagnoza lepiej odzwierciedla indywidualny sposób funkcjonowania danej osoby i pozwala trafniej zaplanować proces terapeutyczny. Warto jednak zaznaczyć, że nazwy znane z wcześniejszych klasyfikacji nadal są powszechnie używane w praktyce klinicznej. W klasyfikacji ICD-11 zachowano również wzorzec borderline jako kwalifikator diagnostyczny, ze względu na jego istotne znaczenie kliniczne.
W poprzedniej klasyfikacji ICD-10 zaburzenia osobowości opisywano jako odrębne typy. Mimo że obecnie odchodzi się od takiego podejścia, nazwy te nadal są dobrze znane zarówno specjalistom, jak i pacjentom. Do najczęściej opisywanych należą:
Osobowość borderline – charakteryzuje się dużą niestabilnością emocji, relacji interpersonalnych oraz obrazu samego siebie. Osoby z tym wzorcem mogą doświadczać intensywnego lęku przed odrzuceniem, impulsywności oraz gwałtownych zmian nastroju.
Osobowość unikająca – wiąże się z silnym lękiem przed odrzuceniem, niską samooceną oraz unikaniem sytuacji społecznych z obawy przed krytyką lub oceną.
Osobowość anankastyczna (obsesyjno-kompulsyjna) – przejawia się nadmiernym perfekcjonizmem, potrzebą kontroli, sztywnością w działaniu oraz trudnością w dostosowywaniu się do zmian. Nie należy jej mylić z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (OCD).
Osobowość narcystyczna – charakteryzuje się silną potrzebą uznania i podziwu, przekonaniem o własnej wyjątkowości, a jednocześnie dużą wrażliwością na krytykę oraz trudnościami w empatycznym rozumieniu innych osób.
Osobowość paranoiczna – cechuje się utrwaloną nieufnością wobec innych, skłonnością do podejrzliwości oraz interpretowaniem neutralnych zachowań jako zagrażających lub wrogich.
Osoby z zaburzeniami osobowości zazwyczaj prezentują wzorce funkcjonowania, które są trwałe i utrzymują się przez wiele lat, występują w różnych sytuacjach życiowych, rozwijają się najczęściej od okresu dojrzewania lub wczesnej dorosłości oraz utrudniają codzienne funkcjonowanie i budowanie satysfakcjonujących relacji z innymi ludźmi.
Nie istnieje jedna, konkretna przyczyna rozwoju zaburzeń osobowości. Obecnie przyjmuje się, że są one wynikiem współdziałania wielu czynników, takich jak predyspozycje genetyczne, cechy temperamentu, doświadczenia z dzieciństwa i okresu dorastania oraz środowisko rodzinne i społeczne. Każdy z tych elementów może wpływać na rozwój osobowości, a ich wzajemne oddziaływanie jest bardzo indywidualne.
Podstawową i najlepiej przebadaną metodą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia. Jej rodzaj dobierany jest do potrzeb pacjenta oraz charakteru zgłaszanych trudności. Do metod o udowodnionej skuteczności należą między innymi psychoterapia psychodynamiczna, psychoterapia psychoanalityczna oraz terapia schematów. W niektórych przypadkach lekarz psychiatra może również zalecić leczenie farmakologiczne, szczególnie jeśli współwystępują inne zaburzenia, takie jak depresja czy zaburzenia lękowe. Leki nie leczą jednak samego zaburzenia osobowości, lecz pomagają zmniejszyć nasilenie wybranych objawów.
Podsumowanie
Zaburzenia osobowości wpływają na sposób myślenia, przeżywania emocji, postrzegania siebie i innych oraz funkcjonowania w relacjach interpersonalnych i codziennym życiu. Współczesne podejście do ich diagnozy odchodzi od sztywnego przypisywania konkretnych typów osobowości i skupia się przede wszystkim na zrozumieniu indywidualnego sposobu funkcjonowania oraz stopnia nasilenia trudności. Dzięki temu możliwe jest lepsze dopasowanie procesu terapeutycznego do potrzeb konkretnej osoby.
Jeśli interesuje Cię ten temat lub zauważasz u siebie powtarzające się wzorce myślenia, odczuwania czy zachowania, które powodują trudności w codziennym funkcjonowaniu lub relacjach z innymi, warto skonsultować się z psychologiem pracującym z osobami dorosłymi. Specjalista może pomóc w lepszym zrozumieniu Twojego sposobu funkcjonowania oraz – jeśli będzie to wskazane – zaproponować pogłębioną diagnozę osobowości. W procesie konceptualizacji osobowości wykorzystuje się między innymi wystandaryzowane narzędzia psychologiczne, takie jak SCID-5-PD (Structured Clinical Interview for DSM-5 Personality Disorders) oraz MMPI (Minnesota Multiphasic Personality Inventory). Należy jednak pamiętać, że wyniki tych narzędzi zawsze wymagają interpretacji przez wykwalifikowanego psychologa i stanowią jeden z elementów kompleksowej diagnozy psychologicznej, a nie samodzielną podstawę do rozpoznania zaburzenia osobowości.